ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ – ЖАҺАНДЫҚ ЗАМАНАУИ ДАМУДЫҢ ЖАРАТЫЛЫСЫ

Алдымен қадап айтар жайт, Жасанды интеллект (ЖИ) бүгінгі таңда футуристік қиял болудан қалды. Елдегі экономикаға, қоғамға және қауіпсіздікке ықпал ететін нақты құралға айналып отыр. Тіпті, алдағы уақытта цифрландыру саласының дамуына тың серпін беріп қана қоймай, оны алға қарай сүйреп жүретін локомотивіне айналуы да ғажап емес. Демек, жаһандық заманауи дамуға даңғыл жол ашатын жасанды интеллект (ЖИ) жайында жасымыз да, жасамысымыз да білген абзал.

«Озық жасанды интеллект миы»

Әңгімемізді «Әлемде жасанды интеллект қай бағытта дамуда?» деген сұраққа жауап берумен жалғастырайық.

Соңғы жылдары жасанды интеллект айтарлықтай эволюциялық дамудан өтті. Алғашқыда бейне тану, аударма секілді бағытты бағындырған бұл жүйе бүгінде Әмбебап тілдік модельде (LLM) даму үдерісіне көшті. Оқырманға түсінікті болу үшін Әмбебап тілдік модельдің (LLM) қызметіне тоқталайық.

Яғни, бұл жүйенің қолданылу аясы кеңіді. Қарапайым тілмен айтқанда, LLM – озық жасанды интеллект миына айналды. LLM бүгінгі таңда түрлі тақырыптағы сұрақтарға жауап беруге, бағдарламалық нұсқаулықтар әзірлеуге, тілдерді аударуға және тіпті жазушылар секілді эссе жазуға,  шығармашылық әңгіме құрастыруға да қабілетті. Демек, оның «миында» кітаптардан, веб-сайттардан, академиялық мақалалардан және онлайн талқылаулардан алынған үлкен мәтіндік деректер жиынтығы бар деген сөз.

Ал ғылыми тілмен жеткізер болсақ:

• LLM код жазудан бастап құжаттарды талдауға дейінгі көптеген міндеттерді орындайды.
• LLM тілге қатысты өңдеу жұмыстары барысында OpenAI GPT, Google BERT немесе Meta LlaMA секілді көмекші модельдерді пайдаланады.
• LLM бүгінде табиғи тілді түсіну (NLU) қабілетіне де ие болып отыр. Яғни, контексті, тонды және ниетті түсінеді. Адамға ұқсас жауап та береді.

Осындай жағдайлар жасанды интеллектінің еліміздегі көптеген салаларға дендеп енуіне жол ашып отыр.

Ел тіршілігіне дендеп еніп келеді

Қазақстанда жасанды интеллект мемлекеттік қызметтерге, медицинаға, білім беру саласына және өнеркәсіпке белсенді түрде енгізіліп келеді. Нақтырақ айтқанда, оның қызметі мыналарды қамтып отыр:

• Порталдардағы чат-боттар мен өтініштерді автоматты түрде өңдеу, проактивті қызметтегі хабарламалармен жұмыс (мәселен, тұрғылықты жерін өзгерткен кезде деректерді автоматты түрде жаңарту).
• Геоақпараттық жүйелерді (ГАЖ) интеграциялауға арналған ұлттық бастамалар мен нақты деректерге негізделген шешімдерді қабылдау платформалары. DefenceTech саласының дамуы бойынша жобаларды, сондай-ақ таланттарды анықтау және тарту мақсатындағы әрекеттер.

Бүгінгі таңда еліміздегі университеттер мен технопарктер ЖИ жобалары үшін арнайы мамандар даярлауда. Соның нәтижесінде жаңа стартаптар (стартап бұл бизнесті дамытудың жаңа әдісі, жолы, тәсілі)  пайда болып жатыр. Осы орайда айтарымыз, сіздің де ұйымыңыз осы үдеріске белсенді қатысушылардың бірі бола алады. Бұл тұрғыда ұлттық технологиялық стратегияның маңызды элементтері болып табылатын ГИС интеграциясы мен DefenceTech бағыттары көмек көрсетуге әзір.

Уақыт үнемдеудің үлгісі

Ал енді жасанды интеллект азаматтардың өмірін және мемлекеттік қызметтерді қалай өзгертіп жатқанын нақты мысалдармен айта кетейік:

• ЖИ қызметінің арқасында азаматтар жолданған сұрақтарына электронды түрде жауап алып жатыр. Сондай-ақ, өз өтініштерін тәулік бойы (24/7) беру мүмкіндігіне де ие болды.
• Анықтама алу, өтінімдерді жіберу және тіркеу рәсімдері автоматтандырылып, соның нәтижесінде уақыт  үнемделіп жатыр.
• Электронды жүйе азаматтарға маңызды оқиғалар жөнінде өзі хабарлайды (мысалы, тіркеу мекенжайы өзгерген кезде деректер автоматты түрде жаңартылады).
• Геоақпараттық жүйелер (ГАЖ) мен деректерді талдау қызметі  инфрақұрылымды жоспарлауды, төтенше жағдайларда әрекет ету мен коммуналдық ресурстар тұтынуын болжауды жүзеге асырады.

Бұл электронды қызметтер азаматтардың уақытын үнемдейді және бюрократиялық кедергілерді анағұрлым азайтады.

Қорғаныс саласындағы ЖИ  және оны қолдану бағыттары

Қорғаныс саласында жасанды интеллект өте мұқият әрі бірнеше бағыт бойынша қолданылады:

• Барлау және деректерді талдау: ЖИ дрондар мен спутниктерден алынған бейнелерді өңдеп, аномалияларды анықтауға көмектеседі.
• Шешім қабылдауды қолдау: модельдер ықтимал әрекеттерді бағалап, олардың салдарын болжайды (соңғы шешім адам тарапынан қабылданады).
• Дайындық және симуляция: жеке құрамды бейімделген түрде оқытуға арналған VR/AR-симуляторлар мен ЖИ жүйелері пайдаланылады.
• Логистика және техникалық қызмет көрсету: техниканың бұзылуын болжау, жеткізу тізбегін оңтайландыру.

Қорғаныс саласында ЖИ қолдану қатаң бақылауды, аудитті, киберқауіпсіздікті және халықаралық нормаларды сақтауды талап етеді.

ЖИ-ды қолдануға арналған қарапайым нұсқаулық

Бірінші қадам – қолданушы ретінде байқап көру.

• виртуалды көмекшіден бастаңыз (ChatGPT/Bard/Claude веб-нұсқалары немесе олардың тегін баламалары): сұрақтар қойыңыз, құжаттар, түйіндеме, қарапайым скрипттер генерациялауды сұрап көріңіз.
• Мамандандырылған сервистерді пайдаланыңыз: OCR-сканерлеу, формаларды автоматты толтыру, аударма құралдары.

Екінші қадам – тәжірибе арқылы үйреніңіз.

• Машиналық оқыту немесе LLM-мен жұмыс бойынша базалық онлайн-курстан өтіңіз (Coursera, Fast.ai немесе университеттердің арнайы курстары).
• Hugging Face платформасындағы немесе ашық бастапқы кодтағы LLM құралдарымен тәжірибе жасап көріңіз.

Үшінші қадам – жұмысыңызға интеграциялаңыз (жұмыс үдерістеріне енгізіңіз).

• OpenAI/Azure/Cloud немесе жергілікті провайдерлердің API-интерфейстерін пайдаланып, қарапайым міндеттерді автоматтандырыңыз: хаттарды жүктеу, ЖҚС-қа (FAQ) жауап беру, құжаттардан деректерді шығару.
• Қарапайымынан бастаңыз: қызметкерлерге арналған қолдау боты, автоматты есеп генерациясы, оқиғаларды мониторингтеу жүйесі.

Төртінші қадам – қауіпсіздік және этика.

• Жеке деректерді қатаң қорғаңыз, шифрлауды қолданыңыз және деректерді заң талаптарына сай сақтаңыз.
• Медицина, қауіпсіздік сияқты аса маңызды салаларда соңғы бақылау міндетті түрде адамда болуы тиіс.

ЖИ-агент деген не және қарапайым агентті қалай жасауға болады?

ЖИ-агент – бұл нұсқауларды қабылдап, контексті талдап, белгілі бір тапсырмаларды орындайтын бағдарлама (мысалы, сөйлесуге арналған бот, автоматтандырылған көмекші, роботтандырылған процесс).

Қарапайым агент жасау жолы (концептуалды түрде):

1. Агенттің нақты қандай міндетті атқаратынын анықтаңыз (сұрақтарға жауап беру, өтінімдерді өңдеу, оқиғаларды мониторингтеу).
2. Дереккөздерді дайындаңыз – құжаттар, дерекқорлар, ЖҚС (FAQ).
3. Бұлттық LLM немесе жергілікті модельдің бірін таңдаңыз.
4. Чат, веб-форма немесе бар жүйеге интеграция.
5. Агенттер құруға арналған фреймворктерді пайдаланыңыз (кейбір коммерциялық платформалар мен open-source қозғалтқыштар “agent” үлгілерін қолдайды).
6. Жауаптарды тексеріңіз, ережелер мен сүзгілер қосыңыз.

Ескерте кетер жайт, агентті нөлден бастап жасаудың қажеті жоқ – дайын SDK, шаблондар және үлгілерді пайдалану әлдеқайда тиімді.

Танымал сервистерді салыстыру: ақылы, тегін және офлайн шешімдер

Ақылы бұлттық сервистер (бизнеске қолайлы):

• OpenAI (ChatGPT/API): интеграциясы жеңіл, тілдік модельдер сапасы жоғары; кеңейтілген мүмкіндіктер ақылы.
• Google (Gemini/Bard Enterprise): Google Cloud экожүйесімен интеграция.
• Anthropic (Claude): қауіпсіздік және басқарылу мүмкіндіктеріне басымдық береді. Артықшылықтары: қолдау, масштабталу, тұрақты жаңартулар. Кемшіліктері: құны жоғары, құпия деректерді өңдеуде шектеулер болуы мүмкін.

Тегін / Freemium шешімдер:

• ChatGPT және Google Bard-тың тегін нұсқалары; open-source модельдер (Hugging Face платформасындағы Llama туындылары, Falcon community үлгілері және т.б.). Артықшылықтары: кіру шегі төмен, тәжірибе жасауға қолайлы. Кемшіліктері: мүмкіндіктері шектеулі, тұрақтылық төмен болуы мүмкін.

Оффлайн / On-prem шешімдер (деректердің қорғалуын талап ететін жағдайлар үшін):

• Llama туындылары, Mistral, Falcon сияқты open-source LLM модельдерін өз серверлеріңізде орналастыру. Артықшылықтары: деректерге толық бақылау, регуляция талаптарына сәйкестік. Кемшіліктері: GPU ресурстарын қажет етеді, орнату және қызмет көрсету үшін қосымша сараптама талап етіледі.

Қай бағыттарда қолдануға болады?

• Мемлекеттік қызметтер: чат-көмекшілер, құжаттарды автоматты тексеру, проактивті хабарламалар.
• Медицина: алдын ала сұрыптау, медициналық есептерді автоматтандыру (қорытындыны әрдайым дәрігер бекітеді).
• Білім беру: жеке білім беру ассистенттері, тапсырмаларды автоматты тексеру.
• Бизнес және өнеркәсіп: болжаушы техникалық қызмет көрсету, логистиканы оңтайландыру.
• Қорғаныс саласы: барлау деректерін талдау, симуляторларда дайындық, шешім қабылдауды қолдау жүйелері.

Тәуекелдер мен сақтық шаралары

• Құпиялылық: шифрлаусыз және тиісті регламентсіз персоналдық немесе құпия деректерді бұлтқа жіберуге болмайды.
• Модель қателіктері: ЖИ нанымды мәтіндер мен жауаптар бере алады, бірақ олар әрдайым дұрыс болмауы мүмкін, адам тарапынан тексеру міндетті.
• Киберқауіпсіздік: модельдер мен интеграциялар деректерді қорғау талаптарына толық сай болуы тиіс.
• Этика: кемсітушілікке жол бермеу, дұрыс пайдалануды қамтамасыз ету, ашықтық пен бақылау механизмдерін енгізу қажет.

Ұйым үшін бастауға арналған қысқа жоспар (3 қадам)

1. Пилоттық жоба: нақты мәселені таңдаңыз (мысалы, мемлекеттік қызметтер бойынша FAQ автоматтандыру) және минималды жұмыс істейтін өнімді (MVP) іске қосыңыз.
2. Инфрақұрылым: деректердің қайда сақталатынын бағалаңыз, бұлтта ма, әлде жергілікті серверде ме; қауіпсіздік талаптарын қамтамасыз етіңіз.
3. Кадрлар мен мәдениет: қызметкерлерді оқытыңыз, сапаны бақылау және этикалық нормаларды сақтау процестерін енгізіңіз.

Қорыта келе айтарым, Жасанды интеллект – бүгінгі таңда мемлекеттік қызметтерді, экономиканы және қауіпсіздік саласын түбегейлі өзгертіп жатқан қуатты құрал. Сондықтан оны дамытуда барлығымызға зор жауапкершілік жүктеліп отыр. Әсіресе, жасанды интеллект жайында жан-жақты мағлұмат беру, оны өскелең жастардың бойына сіңіру аса маңызға ие. Біз бүгінгі мақаламызда да осы жағдайды ескердік. Алдағы уақытта да осы бағыттағы ақпарат аясын кеңейте түсерміз.

Нұрлан Исмағұлов,

"Қазақстан ГАЖ Орталығы" АҚ  басқарма төрағасы